NRC Klimaat

Het verhaal komt uit Virginia, maar het is al meer dan een maand oud, dus veel te laat om hierover nu nog te schrijven. Gelukkig heb ik een trucje bedacht. Want het oude nieuws uit Virginia (ik kom er straks op terug) hangt samen met ander nieuws uit dezelfde Amerikaanse staat, dat recenter is. Daarover dus eerst.

Virginia is een van de staten die niks moeten hebben van de pogingen van de federale regering om klimaatbeleid te voeren via het milieuagentschap EPA. Niet dat Obama nou zo graag het EPA gebruikt om de uitstoot van broeikasgassen terug te dringen. Maar zolang het Congres het op dit gebied laat afweten, is zijn redenering, kan het niet anders.

Het Amerikaanse Supreme Court, de hoogste rechter in de VS, geeft hem daarin gelijk. In de vermaarde uitspraak van Massachusetts v. EPA uit 2007 concludeert het Hof dat kooldioxide een vervuilend gas is en dat het daarom valt onder de Clean Air Act, de wet op de schone lucht waarvoor het EPA verantwoordelijk is.

Dat besluit – waar best wat op af te dingen valt – is Republikeinse staten en sommige lobbygroepen van Amerikaanse bedrijven (met name de rechtse Chamber of Commerce) een doorn in het oog. Ze willen dat het Hooggerechtshof nog eens kijkt of de maatregelen die het EPA op grond van de uitspraak uit 2007 neemt (zoals normen voor de uitstoot van CO2 door auto’s en energiecentrales), wel rechtvaardig zijn (hier en hier nieuws, hier de argumentatie van Texas).

Onlangs besloot het federaal Hof van Beroep in Washington het onderwerp niet opnieuw in behandeling te nemen. En het is nog maar de vraag of het Supreme Court dat wel zal doen. Veel deskundigen verwachten van niet – het zou te technisch, te ingewikkeld en te gedetailleerd zijn.

In Virginia hebben ze er al wat op gevonden – en daarmee zijn we bij het oude nieuws dat ik zo graag nog even kwijt wilde. De gouverneur daar heeft namelijk een maatregel genomen die de bezitters van hybride en elektrische auto’s treft. Zij betalen voortaan jaarlijks 64 dollar belasting. De redenering: die auto’s zijn zo zuinig en hebben daardoor zo weinig benzine nodig, dat ze onvoldoende bijdragen aan de accijnzen op benzine en diesel die nodig zijn voor het onderhoud van wegen waarvan ook zij gebruikmaken. Texas overweegt iets soortgelijks.

Wie de zojuist verschenen analyse leest van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en Ecofys over het Europese klimaat- en energiebeleid kan maar tot één conclusie komen. De intenties van de EU zijn misschien wel goed, maar het resultaat is visieloos, gericht op de korte termijn, en onvoldoende om de doelstellingen te halen. De ambitie van Europa is om de uitstoot van broeikasgassen in 2050 met zo’n 80 procent te reduceren. Maar op basis van het huidige beleid zal dat nooit lukken (rapport en samenvatting).

PBL en Ecofys doen aanbevelingen om dat te veranderen. Allereerst zijn concrete afspraken nodig op een kortere termijn dan 2050. Bedrijven hebben behoefte aan duidelijkheid, zodat ze meer zekerheid hebben over hun investeringen. En (dat staat er niet met zoveel woorden, maar daar komt het wel op neer) politici hebben een stok achter de deur nodig omdat ze anders blijven steken in mooie woorden voor de langetermijndoelstellingen, waarop ze niet kunnen worden afgerekend, zonder consequenties voor het huidige beleid:

PBL en Ecofys pleiten voor het stimuleren van innovaties, bijvoorbeeld door niet (alleen) een doel te stellen voor hernieuwbare energie in het algemeen, maar ook voor innovatieve koolstofarme technologie. Verder zou binnen het veel geplaagde emissiehandelssysteem een bindende doelstelling moeten worden geformuleerd voor 2030:

‘Als de mondiale emissiereductieopgave naar regio’s wordt toegedeeld op basis van gelijke kosten per eenheid bbp, moeten de emissies in de Europese Unie in 2030 met 45 tot 47 procent worden verminderd om de opwarming van de aarde te beperken tot minder dan 2 °C. Bij andere verdelingsprincipes kan in de Europese Unie een emissiereductie van circa 40 procent in 2030 volstaan om het 2 °C-doel binnen bereik te houden.’

Maar, concluderen de onderzoekers, doordat de kosten van de emissieprijs gemaakt worden door anderen dan degenen die ervan profiteren, ontbreekt de impuls om (fossiele) energie te besparen. Terwijl dat natuurlijk eigenlijk het hele doel van emissiehandel zou moeten zijn. Zo blijkt bijvoorbeeld het rijgedrag nauwelijks te worden beïnvloed door het feit dat automobilisten via accijnzen omgerekend 200 tot 300 euro per ton CO2 betalen.

Verder, zeggen de onderzoekers, zal de vergaande langetermijndoelstelling alleen gehaald worden vanuit wat zij noemen een ‘dynamisch’ perspectief. Als dat niet gebeurt is over een aantal jaren al het laaghangende fruit wel zo’n beetje geplukt, zonder dat nieuwe boompjes zijn geplant die tegen die tijd vrucht dragen.

Het is zo ver. Voor het eerst sinds de metingen in het observatiecentrum Mauna Loa op Hawaii lag de concentratie van kooldioxide een hele dag boven de 400 delen per miljoen, 400,03 om precies te zijn. De 400-grens is al wel vaker af en toe overschreden, maar nooit gedurende een hele dag.

De vraag is wat we er precies mee opschieten dat we dit weten. De richting van de zogeheten Keeling Curve is duidelijk en omdat de onderhandelingen om het tij te keren, voorlopig niets zullen opleveren, zal de gestage stijging (afgewisseld met een tijdelijke daling in de zomer) gewoon doorgaan.

Een tot bezinning dwingende herinnering, schrijft The New York Times, aan het feit dat we er al decennialang niet in slagen om de uitstoot van CO2 onder controle te krijgen. Een mooi moment voor wat sombere gedachten. Ik zet er een paar op een rij (zie ook hier en hier):

Pieter Tans, van het NOAA: It symbolizes that so far we have failed miserably in tackling this problem

Bob Ward van het Grantham Research Institute on Climate Change van de London School of Economics: We are creating a prehistoric climate in which human societies will face huge and potentially catastrophic risks. Only by urgently reducing global emissions will we be able to avoid the full consequences of turning back the climate clock by 3 million years.

Richard B. Alley van de Pennsylvania State University: If you start turning the Titanic long before you hit the iceberg, you can go clear without even spilling a drink of a passenger on deck. If you wait until you’re really close, spilling a lot of drinks is the best you can hope for.

Bob Watson, voormalig voorzitter van het IPCC: Passing 400ppm of carbon dioxide in the atmosphere is indeed a landmark and the rate of increase is faster than ever and shows no sign of abating due to a lack of political committment to address the urgent issue of climate change - the world is now most likely committed to an increase in surface temperature of 3C-5C compared to pre-industrial times.

Ralph Keeling (‘zoon van’) van het Scripps Institution of Oceanography in San Diego: It means we are quickly losing the possibility of keeping the climate below what people thought were possibly tolerable thresholds. [...]It takes a long time to melt ice, but we’re doing it.

Laat ik, na zoveel naargeestigheid, afsluiten met een tegengeluid. Harrison Schmitt (een heuse oud-austronaut) en William Harper (natuurkundige van Princeton University) nemen het in The Wall Street Journal op voor het arme, verguisde broeikasgas. Ze vinden dat kooldioxide wordt gedemoniseerd door ‘pleitbezorgers van regeringscontrole over de energieproductie’:

Het is maar, dat u het weet.

Het is wel een mooi beeld. Als klimaatverandering doorzet, krijgt een plek het iets warmere klimaat van een nabijgelegen gebied. Het klimaat in dat gebied verandert in dat van een weer iets verderop gelegen gebied, dat voorheen warmer was. Zo wandelt dan de klimaatverandering geleidelijk over de aardbol.

Het beeld is uitgewerkt in een artikel dat dit weekeinde verscheen in Nature Geoscience. En het heeft, volgens auteur Charles Koven van de Lab’s Earth Sciences Division van de universiteit van Berkeley, gevolgen voor de noordelijke bossen.

Bestaande modelstudies gingen weliswaar uit van een noordwaartse uitbreiding van de bossen, waardoor meer CO2 zou worden opgenomen. Maar in tegenstelling tot de bestaande modellen veronderstelt Koven dat wat er in het noorden bijkomt in het zuiden plaatsmaakt voor iets anders. Soms kunnen dat bossen zijn, maar soms ook graslanden:

Graslanden nemen CO2 op, maar niet met dezelfde snelheid als bossen, stelt Koven. Het gevolg van de geografische verschuiving van klimaten is in dit geval een extra uitstoot van kooldioxide (hier en hier achtergrondverhalen).

Bosbouwbedrijven in Canada meldden vorige maand nog trots dat in de noordelijke bomen het equivalent van de uitstoot van 26 jaar aan fossiele brandstoffen ligt opgeslagen. Daarom, stelden zij, nemen ze de bescherming van de boreale bossen serieus. Een mooi streven, maar tegen de noordelijke vlucht van bomen is weinig te beginnen.

Weer die temperatuur. En weer een reconstructie. En weer een bevestiging van de bestaande modellen. Het wordt bijna eentonig. Op de valreep voor een weekje vakantie, wil ik nog even melding maken van de nieuwste resultaten van het PAGES 2K, een netwerk van internationale wetenschappers die volgens Paul E. Filmer, programmadirecteur van de afdeling paleoklimatologie van de National Science Foundation, in dit geval hebben samengewerkt ‘to synthesize new scientific results from a very large, publicly available dataset.’

In een artikel in Nature Geoscience (een persbericht van het pages netwerk en een uitgebreide toelichting) concluderen de onderzoekers dat in de negentiende eeuw een einde kwam aan een periode van meerdere millennia van afkoeling. Die was het gevolg van verschillende natuurlijke oorzaken en ging in feite door tot in de twintigste eeuw. Alleen leidde de snelle toename van broeikasgassen daarna tot een temperatuurstijging. De onderzoekers hebben zich niet beziggehouden met de invloed van de mens op die opwarming. Filmer concludeert dat klimaatverandering opnieuw ingewikkelder blijkt te zijn dan wel wordt gedacht:

Je kon natuurlijk wachten op de triomfantelijke reacties van degenen die in dit onderzoek de zoveelste bevestiging zien van de hockeystick-grafiek. Zo schrijft Joe Romm dat ‘de hockeystick leeft’. In zijn visie laat het onderzoek vooral zien dat de ‘kooldioxide vervuiling’ een einde maakte aan een lange periode met een stabiel klimaat. Andrew Revkin vroeg een van de auteurs om een toelichting. Verder gaan RealClimate  en ScepticalScience uitgebreid in op het onderzoek. Het Duitse weekblad Der Spiegel las het onderzoek als een historisch verhaal over de neergang van culturen. Een verrassend perspectief.

Tot slot, als extra leesvoer voor de komende week, wijs ik ook nog even op twee andere onderzoeken, beide over Antarctica. Grappig hoe daarover op de ene plek heel anders wordt geschreven dan op de andere.

Het was geen goede week voor de pleitbezorgers van een stevig klimaatbeleid. Eerst kwam het Internationaal Energie Agentschap (IEA) met een rapport waaruit blijkt dat het maar niet wil lukken met een serieuze ‘vergroening’ van energievoorziening. Vervolgens wees het Europarlement het voorstel van de Europese Commissie af om de emissiehandel – ooit de trots van het Europese klimaatbeleid – nieuw leven in te blazen.

Beide nieuwsfeiten laten zien dat bestuurders die klimaatverandering serieus nemen op dit moment een achterhoedegevecht leveren. Vooral de conclusie van het IEA, dat de wereld weinig gretigheid laat zien om het energiesysteem wereldwijd op te schonen, is ernstig (rapport en persbericht). Zoals IEA-directeur Maria van der Hoeven het formuleert:

Er zijn veel nieuwe technologieën voor duurzame energie bijgekomen, schrijft het IEA. Dat beschouwt het agentschap nog als een van de weinig luchtpuntjes in het verder treurige verhaal (hier een opiniestuk  van Van der Hoeven). Maar de uitstoot van kooldioxide per ‘opgewekte eenheid van energie’ is nauwelijks gedaald.

Het IEA ontwikkelde een index om dat zichtbaar te maken, de Energy Sector Carbon Intensity Index (ESCII): de hoeveelheid CO2 (in tonnen) per ton olie-equivalent. Volgens het IEA stond de ESCII in 1990 op 2,39. Twintig jaar later was die gedaald tot 2,37:

Dat is waarschijnlijk dramatischer dan de afwijzing door het Europees Parlement van het uitstel van de veiling van een deel van de emissierechten die tussen nu en 2020 beschikbaar komen (zie ook het vorige blogje). Ook volgens sommige pleitbezorgers van het Europese emissiehandelssysteem was dat uitstel zinloos.

Deze week sprak ik met Georg Zachmann van de Brusselse economische denktank Bruegel, waarvoor hij het rapport You better bet on the ETS schreef. Volgens hem is het debat over ‘backloading’ politiek zo hoog opgespeeld, dat het nu lijkt alsof het einde van de emissiehandel (ETS) in zicht is. Maar het uitstel van veilingen, wat in de praktijk zou hebben betekend dat 900 miljoen emissierechten tot 2020 boven de markt zouden blijven zweven, had hooguit een kortstondig psychologisch effect gehad:

In its current form, backloading can be seen as a political placebo. In pure economic terms, it is not a cure because shifting the allocation of some excess allowances by some years does not change the underlying value of the allowances. [...] But there is a cost to using placebos: the credibility of future treatments. Backloading seeks to create credibility in a system by politically infringing on it.

Zachmann heeft een aardige suggestie om het ETS nieuw leven in te blazen: laat de Europese Investeringsbank de prijs van toekomstige emissierechten garanderen. Dat biedt innovatieve bedrijven de zekerheid dat hun investeringen in schone energie in feite financieel verzekerd zijn.

One such promising mechanism consists of selling guarantees of the future carbon price. This could be organised in the form of a private contract between those making low-carbon investments and the public sector.

Het belangrijkste, zegt Zachmann, is dat de verantwoordelijkheid voor de emissiereductie weer daar komt te liggen waar die hoort: bij de politiek en daarmee bij ons allemaal.

Eigenlijk zou ik het hier weer eens over de emissiehandel moeten hebben. Volgende week stemt het Europees parlement over een plan om de prijs voor CO2 op te drijven, door veilingen van nieuwe emissierechten uit te stellen. Een omstreden plan omdat het een forse ingreep in handel betekent, die juist bedoeld was om ‘de markt’ zijn werk te laten doen zonder overheidsbemoeienis.

Maar er is zo’n overaanbod aan emissierechten, dat de emissiemarkt volledig ontwricht is. Daar zijn allerlei redenen voor. De belangrijkste: landen zijn in het verleden veel te scheutig geweest met (gratis) emissierechten en door de economische crisis veel minder rechten nodig dan werd verwacht.

De prijs voor het recht om één ton CO2 uit te stoten lag een paar jaar geleden nog boven de 20 euro, maar schommelt inmiddels rond de vijf euro. En dat die prijs niet nog verder is gekelderd, komt waarschijnlijk alleen doordat bedrijven vrezen dat er minder rechten geveild gaan worden.

Het gaat erom spannen, volgende week. Gisteren debatteerde de fractie van de centrumrechtse Europese Volkspartij over het onderwerp en uit een stemming bleek zo’n 85 procent tegen uitstel van de veilingen (hier en hier meer). Alleen al de mogelijkheid dat het plan door het Europees Parlement wordt afgewezen leidde onmiddellijk tot een prijsdaling van emissierechten met maar liefst 13 procent.

Volgens het Nederlandse onderzoeks- en consultancybureau CE Delft dreigt Europa, juist door de lage CO2-prijs, ook nog eens in diezelfde val te lopen. In 2009 werd een lijst gemaakt van sectoren die recht hebben op gratis emissiecertificaten, uit vrees dat ze anders hun productie verplaatsen naar landen met minder strenge regels (zogeheten carbon leakage).

In hun rapport stellen de onderzoekers dat de prijs nu echter zo laag is, en tot 2020 ook niet boven de 12 euro zal uitkomen, dat er voor veel sectoren die nu gratis rechten krijgen helemaal geen aanleiding is om hun heil elders te zoeken. Hoofdauteur Sander de Bruyn in het persbericht:

Een belangrijk onderwerp, die emissiehandel. Maar verre van sexy. Daarom had ik het hier beter kunnen hebben over het gevaar van klimaatverandering voor de wijnproductie. Onderzoekers constateren in de PNAS, Proceedings of the National Academy of Sciences, dat druiven zeer gevoelig zijn voor de weersgesteldheid en daarom een logisch (en aantrekkelijk) onderwerp om de gevolgen van klimaatverandering voor de landbouw te bestuderen (hier een achtergrondverhaal). Hun conclusie:

Here we demonstrate that, on a global scale, the impacts of climate change on viticultural suitability are substantial, leading to possible conservation conflicts in land use and freshwater ecosystems. Area suitable for viticulture decreases 25% to 73% in major wine producing regions by 2050 in the higher RCP 8.5 concentration pathway and 19% to 62% in the lower RCP 4.5.

Proost.

De paradox over de aanhoudende kou op het noordelijk halfrond is nog niet beschreven (zie vorig blogje), of de volgende is alweer opgelost. Hoe kan het toch dat in een opwarmende wereld de hoeveelheid zeeijs rondom Antarctica alleen maar toeneemt? Dat is opvallend omdat aan de andere kant van de aardbol de hoeveelheid zeeijs juist in hoog tempo afneemt.

Daarover zijn de afgelopen jaren een paar theorieën ontwikkeld (een veranderend windpatroon en het gat in de ozonlaag), maar die waren nog niet geheel overtuigend. Het KNMI heeft een nieuw antwoord: die toename is juist het gevolg van de opwarming. In een artikel in Nature Geoscience schrijven de onderzoekers Richard Bintanja, Geert Jan van Oldenborgh, Sybren Drijfhout, Bert Wouters en Caroline Katsman van het KNMI (hier een toelichting) :

Op de website van het KNMI gaan de onderzoekers uitgebreid in op het resultaat van hun bevindingen. Het begint met een opwarming van het oceaanwater. Door dat warmere water (op een diepte van 150 tot 1.500 meter) smelten de gletsjertongen en ijsplaten. Die zorgen op hun beurt voor een toename van (koud) zoetwater. Het zoete water is lichter dan het warme water en komt als een soort isolerende waterdeken op het warmere zoute oceaanwater te liggen.

De isolerende zoetwaterlaag zorgt ervoor dat de afkoeling van het oceaanoppervlak in de winter, als de lucht kouder is dan de oceaan, over een geringere diepte plaatsvindt en derhalve sterker is dan voorheen. Als gevolg daarvan ontstaat er meer zeeijs. Verdere gevolgen van een koeler oceaanoppervlak en meer zeeijs zijn dat de sneeuwval op Antarctica niet toeneemt en dat het zuidelijk halfrond langzamer opwarmt.

In de krant The Australian zegt Oldenborgh (lees hier meer):

‘This was one of the big apparent contradictions we had which (skeptical) people were always very happy to point out. Previously, people first thought it was due to the ozone hole, but the problem there is the ozone hole forms in spring and the big increase in sea ice is in autumn and winter. Then a few years ago, a group of people formulated a theory that this was due to the changing winds in Antarctica, and . . . we can see how that influences the sea ice, but we don’t see a connection at all with the temperature of the Southern Ocean. [...] Our mechanism explains both the temperature and the sea ice. . . . We are very happy that we think we’ve solved part of the problem.’

De BBC laat Paul Holland van de British Antarctic Survey – die behoort tot de groep die de wind ‘de schuld geeft’ – aan het woord. Hij houdt voorlopig vast aan zijn theorie, dat de aflandige wind de belangrijkste oorzaak is, maar hij sluit niet uit dat ook het smeltwater er (iets) mee te maken heeft. Op Red Orbit zegt Holland:

‘The mechanism could be completely true, but this study does not demonstrate that increased melting has made a significant contribution to the increase in sea-ice cover.’

John Beddington, wetenschapsadviseur van de Britse regering, deed de afgelopen dagen nog één keer een rondje langs de media, voordat hij op 1 april zijn functie neerlegt. In het ontbijtprogramma van de BBC legde hij uit dat Groot-Brittannië al lang wordt geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering. The Independent citeert uit het interview:

In reacties op dit blog komt het verwijt regelmatig langs. Wetenschappers zou heel slinks in de afgelopen jaren de term ‘opwarming’ hebben verruild voor ‘verandering’, iets waar je veel meer kanten mee opkunt. Maar volgens Beddington geeft de term gewoon beter weer wat er met het klimaat gebeurt. Beddington erkent dat er nog veel onzekerheden en hiaten bestaan in de kennis over het klimaat. Maar:

‘those uncertainties are completely outweighed by the enormous body of evidence that shows it is happening and is happening in the sort of ways climate models would expect.’

Zo zou het verwarrend zijn om de langdurige, voortgaande kou van dit voorjaar op grote delen van het noordelijk halfrond ‘opwarming van de aarde’ te noemen. Terwijl het daarmee misschien wel te maken heeft (er wordt al een beetje over dit thema gediscussieerd in de reacties). Je kunt natuurlijk gewoon zeggen: maart roert nou eenmaal af en toe zijn staart – ik hoorde op de radio dat een kouderecord niet was gehaald, dus waar hebben we het over.

Maar als je al zoekt naar een verklaring voor het fenomeen, dan ligt ‘climate change’ waarschijnlijk meer voor de hand dan ‘global cooling’. John Vidal, milieuredacteur van The Guardian, legde begin deze week uit hoe volgens sommige wetenschappers de huidige kou juist het gevolg is van de snelle opwarming in het Arctisch gebied. De warmte daar zou de straalstroom verzwakken en een krachtige oostenwind veroorzaken, die als het ware wordt vastgenageld (lees ook hier en hier).

Nou kun je natuurlijk zeggen dat het achteraf makkelijk praten is, maar de eerlijkheid gebiedt eraan toe te voegen dat The Guardian in september al een verhaal had waarin naar aanleiding van de recordverlies deze zomer van Arctisch zeeijs werd voorspeld dat het wel eens heel koud zou kunnen worden. ‘We kunnen het nog niet precies voorspellen’, zegt onderzoeker Jennifer Francis (Rutgers University). ‘maar het zou me niks verbazen als we deze winter te maken zouden krijgen met onverwachte extremen.’

Soms komt het wel goed uit om griep te hebben. Zo had is een prima excuus om niet meteen te hoeven berichten over Climategate 3.0. Ik kon rustig afwachten wat er zou gebeuren, toen vorige week de derde tranche van de e-mails van bekende klimaatwetenschappers, die in 2009 werden gestolen van de servers van de University of East Anglia, is vrijgegeven.

De opwinding in sceptische kringen was bijzonder groot. Anthony Watts heeft een blog over het onderwerp bovenaan zijn website geplaatst, met de vermelding dat die daar voorlopig zal blijven. Al het andere klimaatnieuws is kennelijk ondergeschikt aan wat de nieuwste ontwikkelingen rond Climategate zullen opleveren.

FOIA, de schuilnaam van de hacker of hackers (hij/zij beweert alleen te hebben geopereerd, maar dat hoeft natuurlijk niet waar te zijn), heeft besloten om niet meer zelf het restant van de e-mails door te vlooien op misstanden, maar dat over te laten aan een selecte groep sceptici. Hij heeft hun het wachtwoord voor alle mails gegeven.

Nu er anderen over de schouders van FOIA kunnen meekijken naar de meer dan 200.000 e-mails, moeten de schandalen voor het oprapen liggen, zou je verwachten. Maar er is sinds vorige week nog verrassend weinig gebeurd. Je zou bijna denken dat FOIA zich realiseert dat Climategate helemaal is uitgemolken en dat hij ten einde raad de hele berg vrijgeeft, in de hoop dat anderen daarin eindelijk het bewijs van corrupte wetenschap ontdekken. FOIA schrijft: I don’t expect these remaining emails to hold big surprises.

De universiteit van East Anglia (UEA) heeft overigens gewaarschuwd dat degene die het wachtwoord publiceert strafbaar is:

Natuurlijk zijn er mensen die vinden dat het bewijs al lang op tafel ligt (de reactie van de UEA zullen zij ongetwijfeld ook als zodanig interpreteren). Maar gelukkig leven we in een rechtstaat en zijn de getroffen klimaatwetenschappers door commissies van wetenschappers en van politici, en ook door verschillende rechters vrijgepleit.

FOIA ziet dat anders. Hij kwam tot zijn daad, schrijft hij in een verantwoording, om de wereld te redden. Toe hij zich realiseerde dat het welzijn van miljarden mensen op het spel stond, kon hij natuurlijk niet anders dan zijn eigen veiligheid en de carrières van een handjevol wetenschappers daaraan ondergeschikt maken:

Briefly put, when I had to balance the interests of my own safety, privacy/career of a few scientists, and the well-being of billions of people living in the coming several decades, the first two weren't the decisive concern. It was me or nobody, now or never.

Met toekomstig klimaatbeleid zullen miljarden, of liever gezegd biljoenen dollars gemoeid zijn, schrijft FOIA. En wie zijn daarvan de dupe, de armen natuurlijk. (they will take the hardest hit. No amount of magical climate thinking can turn this one upside-down.) Overigens is het grappig je te realiseren dat voorstanders van het uitgeven van die miljarden juist stellen dat de armen getroffen worden als beleid uitblijft.

Maar goed, nog even terug naar de verantwoording van onze held:

I couldn't morally afford inaction. Even if I risked everything, would never get personal compensation, and could probably never talk about it with anyone. […] Even if I have it all wrong and these scientists had some good reason to mislead us (instead of making a strong case with real data) I think disseminating the truth is still the safest bet by far.

FOIA wist kennelijk al voordat hij de e-mails had gestolen absoluut zeker dat er sprake was van misleiding. De e-mails hoeven alleen nog maar even het bewijs te leveren.

Nou vooruit, laten we het dan maar weer eens over temperaturen hebben. Hoewel de voortgaande discussie over 16 of 17 jaar afwezigheid van opwarming volgens mij niet interessant is, blijven de thermometers de gemoederen bewegen, zo blijkt ook uit menige reactie op dit blog. In dat kader is het vandaag in Science gepubliceerde onderzoek geleid door Shaun Marcott van de Oregon State University relevant (hier een artikel in Nature).

Marcott en de zijnen hebben een temperatuurreconstructie gemaakt van de afgelopen ruim 11.000 jaar, sinds het einde van de laatste ijstijd. Het is de meest gedetailleerd reconstructie tot nu toe van die periode. Zij concluderen dat er na een aanvankelijke periode van temperatuurstijging (zo’n 2.000 jaar) lange tijd weinig veranderde (4.000 jaar), voordat een langdurige periode van daling inzette (meer dan 5.000 jaar) waaraan pas zeer recent (150 jaar geleden) een einde is gekomen. Sindsdien nadert de temperatuur de piek van die voorgaande elf millennia. Deze grafiek, die verdacht veel lijkt op de beruchte hockeystick, werd gepubliceerd op de website motherjones.com:

Volgens Marcott zijn de temperatuurschommelingen in het verleden hoofdzakelijk het gevolg van het ‘wiebelen’ van de aarde. De aardas staat in een hoek van zo’n 23 graden ten opzichte van het omloopvlak van de aarde. Als die hoek groter wordt, krijgen de Noord- en Zuidpool meer zon en stijgt de temperatuur.

De aarde zou op weg zijn naar een nieuwe ijstijd, vermoedt Marcott, als de mens zo rond 1850 de ‘thermostaat’ niet omhoog had gedraaid door de ongebreidelde uitstoot van CO2: ‘If we were following the orbital trend we'd still be cooling.’ Hij gaat ervan uit dat we voor het einde van deze eeuw de piek van het Holoceen zijn gepasseerd: ‘The projections for 2100 will be very clearly outside the entire distribution of the data.’

Volgens Candace Major van de Amerikaanse National Science Foundation, die de studie heeft gefinancierd, hebben we in de afgelopen 150 jaar dus dezelfde temperatuurschommelingen meegemaakt als gedurende het complete Holoceen (hier het citaat). De onderzoekers schrijven:

In een reactie zegt co-auteur Jeremy Shakun van Harvard University:

‘We are heading for somewhere that is far off from anything we have seen in the past 10,000 years – it’s through the roof. In my mind, we are heading for a different planet to the one that we have been used to.’

Volgens Michael Shermer – oprichter van de Skeptics Society – zijn Republikeinen in de VS niet anti-wetenschappelijker dan Democraten. In Scientific American legt hij uit dat een meerderheid van de Republikeinen weliswaar gelooft dat God de mens ergens in de afgelopen 10.000 jaar heeft geschapen, dat veel Republikeinen zich verzetten tegen stamcelonderzoek op embryo’s en dat ruim 80 procent van de Republikeinen niet gelooft dat de aarde opwarmt.

Maar daar staat een hoop ‘links ongeloof’ in onloochenbare wetenschappelijke feiten tegenover, zegt Schermer – waarbij ‘links’ en ‘liberaal’ op zijn Amerikaans door elkaar worden gebruikt, dus waarschijnlijk ergens tussen D66 en de VVD. Shermer noemt in zijn maandelijkse column ondermeer het linkse verzet tegen genetisch gemanipuleerd voedsel (onnatuurlijk) het verzet tegen kernenergie (wat te doen met afval), tegen fossiele brandstof (slecht voor het klimaat), tegen waterkracht (bedreiging van rivier-ecosystemen) en tegen windenergie (riskant voor vogels). Samengevat:

In smmige reacties krijgt hij steun: I thank Michael Schermer for daring to attack a progressive sacred cow. (in dit geval genetisch gemanipuleerde gewassen). Maar hij wordt ook stevig van repliek gediend. Iemand schrijft: ‘There's a difference between questioning the scale of conclusions (e.g. global warming), and questioning the very methodology of science itself (creationism).’ Een andere criticus is Chris Mooney, die een boek schreef over de Republikeinse oorlog tegen de wetenschap. Op de website Motherjones heeft hij gereageerd op de column van Shermer. Mooney ontkent niet dat ter linkerzijde gevaarlijke dogma’s worden gehanteerd. Maar stelt hij:

What's striking about each of these cases is that on the left, you fail to see a mainstreaming of anti-science views. Indeed, the Obama administration is very pro-nuclear! And that's typical: What you get on the left is a heck of a lot of dissension and pushback against those who are making scientifically questionable claims—and, as has clearly occurred in the vaccine case, the ultimate banishment of these bad ideas from intellectually serious company.

Met zijn keuze voor Ernest Monez als minister van Energie, maakt de Amerikaanse president Barack Obama in ieder geval duidelijk dat hij wetenschap - en klimaatverandering -  serieus neemt (lees hier en hier). Net als zijn voorganger Steven Chu is Monez natuurkundige. En evenals Gina McCarthy, opvolger van Lisa Jackson als chef van het Milieuagentschap EPA, voorstander van meer Amerikaans klimaatbeleid (zie ook hier). Afwachten of de Republikeinen met deze keuze kunnen instemmen.

Europa zwicht voor Amerikaanse druk. Hoe zou je anders het besluit van de milieucommissie van het Europees Parlement moeten duiden over de luchtvaartemissies? De milieuparlementariërs zijn bereid om internationale onderhandelingen nog één laatste kans te geven en de vorig jaar ingevoerde emissiehandel voor de luchtvaart op te schorten. (lees hier en hier meer)

Een paar jaar geleden kondigde de Europese Commissie juist heel stoer aan dat ze genoeg had van het wachten op een akkoord binnen de ICAO, de internationale luchtvaartorganisatie. Er werd al een jaar of vijftien gepraat over het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen door vliegtuigen, zonder resultaat.

Dus besloot de EU dat vanaf 1 januari 2012 alle vluchten van en naar Europa onder het emissiehandelssysteem vallen. Emissierechten zouden voorlopig grotendeels gratis worden uitgedeeld, dus veel geld hoefde het niet te kosten. Maar dat weerhield onder andere de Verenigde Staten, China en Rusland er niet van om zich fel te verzetten en om te proberen via het Europees Hof van Justitie in Luxemburg invoering te voorkomen – wat overigens niet lukte.

Europa moet wel bakzeil halen, om gezichtsverlies te voorkomen. Want de deadline van 30 april nadert snel en wat moet er gebeuren als die verstrijkt? Op die dag moeten luchtvaartmaatschappijen officieel hun CO2-boekhouding over 2012 op orde hebben, maar niets wijst erop dat dat ook echt gebeurt. De Amerikaanse Senaat verbood maatschappijen uit de VS zelfs per wet om aan het Europese emissiehandelssysteem mee te werken.

Half april buigt het Europees Parlement zich nu over de kwestie, nog net op tijd voor het einde van de maand. De milieucommissie van het parlement vindt dat het systeem het beste kan worden opgeschort. Voorlopig voor één jaar, en met de vinger aan de pols. Als binnen de ICAO serieus wordt onderhandeld over een alternatief en daarbij „duidelijke en voldoende” voortgang wordt geboekt, is Brussel wellicht bereid om nog langer te wachten. Zal mij benieuwen of ze volgend jaar durven te besluiten dat de voortgang onvoldoende is?

Het leek ooit bijna een soort perpetuum mobile: biobrandstof. Gebruik planten om brandstof te produceren en de CO2 die vrijkomt als die brandstof wordt gebruikt, wordt weer opgenomen door de planten die vervolgens een nieuwe voorraad brandstof produceren. Mooier kon het niet.

Maar helaas het perpetuum mobile bestaat niet. Ergens wordt de rekening neergelegd. En in de codetaal die beleidmakers graag hanteren is daarvoor een woord gevonden: ILUC, een afkorting die verwijst naar ‘Indirect Land Use Change’ (hier en hier meer).

ILUC gaat over het gebruik van de landbouwgrond waar de voedselproductie is vervangen door de productie van biobrandstof. Omdat mensen niet minder gaan eten, moet dat voedsel dus elders geproduceerd worden. Als daarvoor bossen worden gekapt, zorgt dat voor extra uitstoot van CO2 en daarbij is het klimaat dus helemaal niet gebaat.

De Europese Commissie heeft intussen begrepen dat ILUC een groot probleem kan zijn en vindt daarom dat de eerdere richtlijn (een bijmenging van 10 procent biobrandstof aan fossiele brandstoffen) moet worden genuanceerd. Vorig jaar bedacht de Commissie dat ten minste de helft van de bijgemengde biobrandstof ‘schoon’ moet zijn.

Maar zo simpel gaat dat natuurlijk niet (zie hier). Toen de richtlijn voor biobrandstof werd geïntroduceerd, leidde dat tot veel commotie over haalbaarheid. Inmiddels zijn veel boeren om en produceren ze koolzaad en andere gewassen waaruit brandstof gemaakt kan worden, waardoor inmiddels een industrie is ontstaan waarin jaarlijks zo’n 17 miljard euro omgaat.

Het gevolg is dat varkens- en pluimveehouders gedwongen worden hun veevoer uit andere landen te halen. Bijvoorbeeld Braziliaanse soja, waarvoor tropisch regenwoud wordt gekapt (lees bijvoorbeeld hier).

Vorig najaar besloot de Europese Commissie om de richtlijn aan te passen. Maar daardoor vrezen boeren voor verliezen op hun investeringen. De Europese ministers van Energie – die over het algemeen wat minder oog hebben voor milieu en klimaat – hebben vrijdag hun aarzeling uitgesproken, vooral de Oost-Europese. Ze eisen afzwakking van de strengere regels. Eurocommissaris Oettinger zegt daartoe wel bereid te zijn.

De Ierse minister Pat Rabitte heeft beloofd in juni met een ‘meaningful progress report’ te komen. Dat is te mooi om te vertalen, maar voor het klimaat lijkt het me weinig goeds te beloven.

Dat ze bij Defensie het weer goed in de gaten moeten houden, weet iedereen die wel eens wat heeft gelezen over Napoleons veldtocht naar Rusland of over het beleg van Stalingrad. Militairen die weten wat ze kunnen verwachten hebben een voorsprong op hun tegenstanders. Daarom wordt volgens een studie van het Center for the Environment van de Harvard Universiteit de relatie tussen nationale (in dit geval: Amerikaanse) veiligheid en klimaat alleen maar complexer.

‘De lessen van het verleden hebben weinig waarde als gids voor de toekomst’, zegt co-auteur Michael McElroy. ‘Onverwachte veranderingen in de lokale weersgesteldheid lijken in het klimaat gewoon te worden, en we zijn daarop niet voorbereid.’

Voorspelbaarheid is een belangrijk wapen als het om veiligheid gaat. Vooral de toename van extreem weer heeft volgens de onderzoekers grote gevolgen voor de strategische belangen van de VS. Dit is wat de onderzoekers schrijven:

Volgens het onderzoek, waaraan werd meebetaald door de CIA, zal de toename van extreem weer gewoon doorgaan. De onderzoekers gaan er daarom vanuit dat klimaatverandering gevolgen zal hebben voor veiligheidskwesties zoals de toegang tot schoon drinkwater, energiezekerheid, voedselveiligheid en ‘kritische infrastructuur’. De traditionele benadering, dat klimaatverandering heel geleidelijk komt en iets is van de verre toekomst, achten zij vanuit het perspectief van de nationale veiligheid onhoudbaar.

Het onderzoek beschrijft een paar belangrijke regio’s waar de gevolgen op korte termijn merkbaar kunnen zijn: toenemende hitte en droogte in Mexico, watergebrek in het oostelijke Middellandse Zee-gebied, veranderend patroon van de moesson in Noord-India en Pakistan, verdwijnend zeeijs in de Arctische regio en dalende concentratie van aerosols in China (door succesvol milieubeleid), die gevolgen kan hebben voor het klimaat.

Een belangrijkste verbindende schakel tussen defensie en klimaat is energie. Dat concludeerde Sharon Burke, de Amerikaanse onderminister van Defensie, begin deze maand tijdens een bijeenkomst met bedrijfsleven en politici. Het Pentagon is de grootste consument van brandstof in de VS, en misschien zelfs wel in de hele wereld. Het ministerie gaf vorig jaar 20 miljard dollar uit aan brandstof. Eén maand Afghanistan kostte het Amerikaanse leger 170 miljoen liter benzine. Militairen sjouwen met zware batterijen om de elektronica voor hun moderne oorlogvoering te kunnen gebruiken.

Niets is volgens Burke dan ook meer gebaat bij energie-efficiency en schone energie (dat wil zeggen hernieuwbare energie die op de plaats zelf opgewekt kan worden) dan defensie.

Behalve dan misschien het klimaat.

Tropisch regenwoud zou wel eens beter bestand kunnen zijn tegen opwarming dan tot nu toe werd gedacht. Dat is de conclusie van een artikel in het wetenschappelijk tijdschrift Nature, door onderzoekers van de universiteit van Exeter, het Britse Met Office-Hadley Centre en het NERC Centre for Ecology & Hydrology.

Tot nu toe werd gedacht dat klimaatverandering zou leiden tot meer droogte en daardoor sterfte van het regenwoud. Dat zou dan weer bijdragen aan verdere opwarming. Enzovoort.

De onderzoekers hebben voor hun verhaal gekeken naar hoe de bossen reageren op de wisselende concentratie van kooldioxide in de atmosfeer. Die variatie hangt samen met de mate waarin het regenwoud CO2 absorbeert of juist uitstoot, en dat is weer mede afhankelijk de temperatuur en de hoeveelheid neerslag. (Lees hier en hier meer)

De modellen die uitgaan van een lagere gevoeligheid van het regenwoud voor klimaatverandering bleken beter te kloppen met de werkelijkheid dan die waarin het regenwoud juist heel direct reageert op de opwarming. Hoofdauteur Peter Cox:

Cox werkte eerder mee aan een invloedrijk onderzoek naar de wisselwerking tussen atmosfeer en biosfeer, waarin juist werd gesproken over grote risico’s voor het Amazonegebied. Die conclusies, zegt Cox, motiveerden hem de zaak verder te onderzoeken.

Overigens geldt de conclusie alleen voor de opwarming die veroorzaakt wordt door kooldioxide. Klimaatverandering als gevolg van bijvoorbeeld methaan en van ozon in de lagere luchtlagen heeft geen gunstig effect op plantengroei en dus ook niet op het verminderen van de daaruit voortvloeiende opwarming.

Niet iedereen is het met Cox eens. Zo blijkt bijvoorbeeld uit een studie van NASA dat de schadelijke gevolgen van de droogte in 2005 veel langer doorwerkten dan verwacht en zelfs in 2010 nog merkbaar was.

De auteur van dat onderzoek, Yadvinder Malhi van de Oxford Universiteit, betwijfeld of Cox en de zijnen ‘alle factoren die op de lange termijn de gezondheid van bossen beïnvloeden’ wel in hun onderzoek hebben meegenomen. Volgens Malhi is er behoefte aan ‘meer data over de fysiologische reactie’ van bomen op stress.

Het Amerikaanse ministerie van Landbouw heeft juist een rapport gepubliceerd waarin staat dat klimaatverandering de komende tijd de belangrijkste bedreiging vormt voor de bossen in de VS. Opwarming leidt tot meer bosbranden (bestrijden en voorkomen daarvan kosten de VS inmiddels ongeveer 1 miljard dollar per jaar) en meer insectenplagen.

‘One of the big findings of this report is we are in the process of managing multiple risks to the forest. [...] Climate revs up those stressors and couples them. We have to do a much better job of applying climate smartness … to how we do forestry.’

We moeten het nog even over Obama hebben. Zou hij het werkelijk aandurven om van klimaatbeleid een serieus thema van zijn tweede ambtstermijn te maken, zoals hij beloofde zijn aanvaardingstoespraak vorige maand? Dit is wat hij zei:

Mooie woorden (inclusief de slimme verwijzing naar God – een handreiking aan de conservatieve Republikeinen), maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat hij aan het begin van zijn eerste termijn ook al vond dat de wetenschap – die volgens Obama onder zijn voorganger nogal was verguisd – zijn rechtmatige plek in het denken en handelen van de Amerikaanse regering terug moest krijgen, want:

each day brings further evidence that the ways we use energy strengthen our adversaries and threaten our planet.

Obama wist de verlamming over het thema klimaat in het Congres tijdens zijn eerste ambtstermijn niet te doorbreken. En hij heeft daar ook niet echt een poging toe gedaan. Hij werd volledig in beslag genomen door economisch herstel en de ziektekostenverzekering.

Deze keer is de situatie anders, bezweert vicepresident Joe Biden. ‘I’ll tell you what my green dream is: that we finally face up to climate change’, zei hij eind vorige maand tegen Amerikaanse milieugroepen. En Lisa Jackson, scheidend hoofd van het Amerikaanse milieuagentschap EPA, weet zeker dat Obama geen loze woorden heeft gesproken: ‘De president is heel duidelijk geweest. Ik zou niet weten hoe hij nog duidelijker had kunnen zijn.’

Ook de benoeming van John Kerry tot minister van Buitenlandse Zaken wordt door menigeen gezien als een goed teken. In de Senaat was Kerry een voorvechter van een klimaatwet die al door het Huis van Afgevaardigden was aangenomen. Hij kreeg lof voor zijn aanpak, ook al strandde de wet uiteindelijk toch, waarna Obama besloot om buiten het Congres om maatregelen te nemen.

Maar misschien wel belangrijker is de benoeming van Denis McDonough tot de nieuwe chief of staff in het Witte Huis. McDonough, een vertrouweling van de president, zei al in 2007 dat Obama heel goed besefte dat klimaat een onderwerp was waar al veel te lang weinig aan was gedaan. Ook schreef McDonough in 2006 mee aan een artikel over Amerikaanse financiële steun aan klimaatbeleid in ontwikkelingslanden.

Toch wordt het nog heel lastig manoeuvreren. The New York Times wijst erop dat Obama in zijn eerste persconferentie na zijn inauguratie een stuk vager was over zijn plannen. Hij pleitte slechts voor 'a wide-ranging conversation'. Dat wijst er volgens de krant op dat hij zal proberen de confrontatie uit de weg te gaan. Mogelijk door op dezelfde manier verder te gaan als de afgelopen jaren: via maatregelen van het milieuagentschap, zonder betrokkenheid van het verdeelde Congres.

Volgende week zal Obama zijn plannen toelichten in de State of the Union toespraak (lees ook hier en hier). Maar de echte testcase wordt de Keystone XL, de grote oliepijpleiding tussen de smerige teergronden in Canada en de VS (van Alberta naar Texas). Een jaar geleden keurde Obama  die pijpleiding af, omdat het grondwater in Nebraska erdoor vervuild zou kunnen raken. De leiding wordt verplaatst en binnenkort verschijnt een nieuw rapport over de veiligheidsaspecten. Dan zal Obama echt moeten kiezen: voor schone energie of voor  goedkope olie.